زمین در محاصره تیرهای جوزایی آسمان

معمولا در هر شبی از طول سال، حدود 5 شهاب در هر ساعت از آسمان بالای سرتان عبور می کند که ممکن است در هر جایی و هر جهتی در آسمان ظاهر شوند که بسته به ابعاد و جرمی که دارند در اثر برخورد با جو زمین از خود ردی طولانی یا کوتاه به جای می گذارند.

اما در ایام خاصی از سال، زمین در برابر هجمه تعداد زیادی از سنگ های آسمانی قرار می گیرد تا جایی که در شرایط مناسب رصدی می توان حتی تا 150 شهاب در هر ساعت مشاهده کرد. معمولا بارش های شهابی در یک بازه زمانی خاص و مشخصی در طول سال رخ می دهند که در یک یا دو روز به اوج فعالیت خود می رسند. برای مثال بارش شهابی جوزایی از 16ام آذر ماه شروع می شود، در 23ام به اوج خود می رسد و آرام آرام تا 26ام همین ماه فعالیت خودش را کاهش می دهد. (منظور از افزایش یا کاهش فعالیت، تعداد شهاب هایی است که می توان در آسمان دید.)

اما چرا نام این بارش، بارش شهابی جوزایی است؟ اکثر بارش های شهابی به نام صور فلکی مختلف نام گذاری شده اند، مانند بارش شهابی برساووشی، بارش شهابی اتا_دلوی، بارش شهابی اسدی و ... . این نام گذاری بر اساس یک قانون ساده انجام می شود: کانون بارش، در هر صورت فلکی‌ای قرار داشت آن بارش به نام آن صورت فلکی نام گذاری می شود. به عبارت دیگر چون کانون بارش این شهاب باران در صورت فلکی جوزا قرار گرفته است نام آن را بارش شهابی جوزایی گذاشته اند. (نگران نباشید! قبل از این که چیستی «کانون بارش» برایتان سوال شود خودمان به این سوال پاسخ خواهیم داد.)

اگر تمام شهاب های متعلق به یک بارش شهابی را در جهت عکس حرکتشان امتداد دهید به نظر می رسد که تمامی آن ها از یک ناحیه مشخص در آسمان به اطراف پرتاب می شوند. در واقع امتداد معکوس حرکت تمامی شهاب های یک بارش شهابی، در یک نقطه با یکدیگر تلاقی پیدا می کنند که به آن نقطه، کانون بارش گفته می شود.

معمولا برای شهاب ها و بارش های شهابی پارامترهای مختلفی در نظر گرفته می شود که برخی از آن ها عبارتند از:

طول رد: به طول ظاهری مسیری که یک شهاب در آسمان طی می کند «طول رد» گفته می شود. بعضی از شهاب ها رد پرنور و طولانی‌ای از خود به جای می گذارند و برخی دیگر ردهای کوتاه‌تری نسبت به بقیه دارند.

رنگ: شهاب ها در اثر برخورد با جو زمین باعث یونیزه شدن مولکول گازهای موجود در جو اطراف خود می شوند که باعث می شود آن ها را به رنگ های مختلفی مشاهده کنیم. البته اگر سرعت شهاب بسیار زیاد باشد معمولا به رنگ سفید دیده می شود.

مدت دوام: درخشش شهاب ها ناپایدار است و به سرعت خاموش می شوند اما رد بعضی از آن ها نسبت به بقیه دارای دوام بیشتری هست. به طور کلی شما می توانید شهاب ها را بر حسب مدت دوامشان به سه دسته سریع، متوسط و کند تقسیم بندی کنید.

قدر: شهاب ها هم مانند ستاره ها دارای درخشندگی متفاوتی هستند که بر حسب قدر بیان می شود. قدر شهاب ها را می توان به طور تقریبی بر اساس قدر ستاره های اطرافشان تخمین زد.

نرخ ساعتی سمت الراسی:  مهم ترین مشخصه هر بارش، تعداد شهاب های آن است. بیشترین تعداد شهاب های هر بارش را با کمیتی به نام «نرخ ساعتی سمت الراسی» (ZHR) بیان می کنند. ZHR تعداد شهاب های قابل مشاهده برای یک نفر در مدت یک ساعت و در شرایط مناسب است. یعنی در شرایطی که کانون بارش در سمت الراس (بالاترین نقطه کره سماوی) و آسمان کاملا صاف و تاریک (با حد قدر6.5) باشد. در واقع ZHR نرخ ساعتی شهاب هاست که در یک شرایط  آرمانی حساب شده است و اصولا تعداد شهاب های مشاهده شده توسط رصد گر به ن نخواهد رسید.

بارش های شهابی یک از معدود رویدادهای نجومی هستند که برای مشاهده آن ها نیازی به ابزارآلات رصدی ندارید. تنها کافیست یک مکان مناسب برای رصد خود انتخاب کنید که بهتر است خارج از شهر و به دور از آلودگی نوری باشد. حتما همراه خود یک زیرانداز، پتو و لباس گرم هم به همراه داشته باشید. برای این که بتوانید شهاب های کشیده تر و بیشتری را ببینید همیشه در حدود 40 تا 50 درجه اطراف کانون بارش را مشاهده کنید. بهتر است یک کاغذ و قلم نیز به همراه خود داشته باشید تا برای هر شهابی که دیدید پارامترهای بالا را یادداشت کنید. شما می توانید نتایج یادداشت های خود را با گروه ها و سایت های نجومی داخلی یا خارجی نیز به اشتراک بگذارید و آن ها را در کارهای پژوهشی‌شان یاری کنید.